مرمت ازاره‌های مرمرین مسجد جامع عتیق اصفهان

به گزارش خبرگزاری صداوسیما امیر کرم‌زاده گفت: مسجد جامع عتیق اصفهان به‌عنوان شاهکاری ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، شناسنامه زرین معماری ایران به شمار می‌رود و صیانت از اصالت و پایداری آن، فراتر از تکلیفی اداری، یک رسالت ملی و تمدنی است. در این میان، گنبد باشکوه نظام‌الملک به‌عنوان یکی از نماد‌های بی‌بدیل معماری عصر سلجوقی و اوج نبوغ مهندسی ایرانی، همواره در کانون پایش‌های دقیق فنی و برنامه‌های پدافند غیرعاملِ حفاظتی قرار دارد.

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان با تبیین ریشه‌های فنی آسیب‌های اخیر، ادامه داد: در پی حادثه شکستگی لوله انتقال آب و نشت شبکه فاضلاب طی سال‌های گذشته در گذر جنوبی و در نتیجه نفوذ تدریجی آب به لایه‌های بستر و پی بنا، پدیده رطوبت صعودی در جرز‌ها و دیواره‌های پیرامونی تشدید شد. این اشباع شدید رطوبتی و کاهش باربری خاک بستر، نشست‌های موضعی، برهم‌خوردن تعادل ایستایی و خروج ازاره‌های سنگی الحاقی دوره صفوی از تراز شاقولی که در دانش بومی معماری از آن با عنوان "سرسفت شدن" و تغییر زاویه یاد می‌شود را در پی داشت، به‌طوری‌که در بخش‌هایی نظیر ضلع غربی محراب گنبد نظام‌الملک، ناشاقولی و جابه‌جایی سنگ‌ها بین ۷ تا ۱۲ سانتی‌متر توسط کارشناسان پایگاه جهانی ثبت و اندازه‌گیری شد.

کرم زاده افزود: پس از مهار کامل مخاطرات رطوبتیِ ناشی از تأسیسات شهری گذر جنوبی، مرحله اول عملیات نجات‌بخشی، مرمت، استحکام‌بخشی و ترازسازی ازاره‌های مرمرین نفیس این مجموعه با اعتباری بالغ بر ۲.۹ میلیارد ریال به مراحل پایانی خود رسیده است. رویکرد اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان در این عملیات مرمتی صرفاً معطوف به مرمت ظاهری نبود، بلکه با اتخاذ دیدگاهی جامع‌نگر به سلامت سازه‌ای، تلاش شد تا چالش‌های زیرساختی پیرامون اثر از طریق هم‌افزایی بین‌دستگاهی برطرف شود، چراکه معتقدیم تا منشأ آسیب‌ها و نفوذ رطوبت به پی‌های تاریخی مهار نگردد، هیچ مداخله مرمتی پایدار نخواهد بود. این تجربه موفق می‌تواند الگویی راهگشا برای مدیریت مخاطرات زیرساختی در تمامی بنا‌ها و بافت‌های تاریخی استان باشد.

امیدعلی صادقی، سرپرست پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان نیز در تشریح جزئیات اجرایی این عملیات تخصصی، گفت: به‌منظور نجات‌بخشی اصولی این عناصر ارزشمند، ابتدا عملیات دقیق مستندنگاری، کدگذاری و ثبت ارتوفتوگرافی موقعیت بلوک‌های مرمرین انجام پذیرفت. پس از آن، قطعات ازاره به‌صورت مرحله‌ای، با ظرافت و کاملاً منطبق بر اصول حفاظت برچیده شدند. در گام‌های بعدی، اقداماتی نظیر رطوبت‌زدایی و خشک‌سازی تدریجی بستر، پاک‌سازی رسوبات و لایه‌های تخریب‌شده، همسان‌سازی دیواره پشتی، اجرای کرسی‌بندی و پی‌سازی آجری با بهره‌گیری از ملات‌های سنتی و تنفس‌پذیر صورت گرفت و در نهایت، سنگ‌های تاریخی بر مبنای طرح و موقعیت اصیل خود مجدداً بازنصب و مهار شدند.

سرپرست پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان با اشاره به وضعیت سایر بخش‌های بنا، ادامه داد: پایش‌های میدانی و مطالعات آسیب‌شناختی نشان می‌دهد که به‌دلیل فرسودگی‌های ناشی از گذر زمان و عوامل محیطی، نزدیک به ۸۰ درصد از ازاره‌های سنگی فضا‌های داخلی و صحن‌های این مجموعه عظیم نیازمند ساماندهی و مرمت اساسی هستند. امید است با تأمین و تخصیص به‌موقع اعتبارات مورد نیاز در سال آینده، فاز‌های تکمیلی حفاظت و استحکام‌بخشی بر پایه اولویت‌بندی کانون‌های پرخطر آغاز شود تا سلامت کالبدی و اصالت ساختاری این نگین درخشان جهان اسلام برای نسل‌های آینده محفوظ بماند.