راهنمای عملی کشت بدون خاک

هیدروپونیک، نوعی روش پرورش گیاه در آب و محلول غذایی می‌باشد. در این نوع کشت، به خاک برای رشد گیاهان نیاز نیست بلکه عناصر موجود در خاک (مواد آلی و معدنی) به صورت محلول در اختیار گیاه قرار می‌گیرد.

به گزارش گروه وب گردی خبرگزاری صدا و سیما، کشت گیاهان در آب و محلول غذایی بدون استفاده از خاک را کشت هیدروپونیک می‌گویند. این روش کشت کشاورز را قادر می‌سازد در زمان کم و با زحمت کمتر محصولی با بازده بیشتر تولید کند. استفاده از کشت هیدروپونیک، در مناطقی که با بحران آب روبرو هستند یا دارای خاک فقیری می‌باشند، بسیار ایده آل می‌باشد. این مطلب به آموزش کشت هیدروپونیک و اصول پروش گیاهان بدون خاک می‌پردازد.

هیدروپونیک، نوعی روش پرورش گیاه در آب و محلول غذایی می‌باشد. در این نوع کشت، به خاک برای رشد گیاهان نیاز نیست بلکه عناصر موجود در خاک (مواد آلی و معدنی) به صورت محلول در اختیار گیاه قرار می‌گیرد. محیط کشت در روش هیدروپونیک، می‌تواند یکی از گزینه‌های پرلیت، پشم سنگ، لیکا، ورمیکولیت و … باشد. محصولات مختلفی مانند کاشت کاهو، نعناع، ریحان، خیار، سبزی، فلفل، گوجه فرنگی و گیاهان علوفه‌ای را می‌توان با این روش کاشت.

کشاورزی هیدروپونیککشاورزی هیدروپونیک، با نام آب کشت نیز شناخته می‌شود که یکی از روش‌های نوین برای تولید محصولات بدون خاک، سم و نیاز آبی کم می‌باشد. از نمونه‌های اولیه کشاورزی هیدروپونیک می‌توان به باغ‌های اویزان بابل و باغ‌های شناور چینی اشاره نمود. از سال ۱۹۵۰ این روش کشت در باغبانی آغاز شد و سپس کشور‌هایی مانند آلمان، استرالیا و هلند نیز روش‌های هیدروپونیک را مورد استفاده قرار دادند. میزان رشد گیاه هیدروپونیک ۳۰تا ۵۰ درصد سریعتر از گیاهی است که در خاک و تحت شرایط مشابه رشد می‌کند. مواد مغذی در سیستم هیدورپونیک با آب ترکیب شده و به صورت مستقیم در اختیار ریشه قرار داده می‌شود؛ بنابراین گیاه نیازی به جستجو در خاک برای یافتن مواد مغذی ندارد.

 

استفاده از کشت هیدروپونیک، در مناطقی که با بحران آب روبرو هستند یا دارای خاک فقیری می‌باشند، بسیار ایده آل می‌باشد. در این روش گلخانه یا سالنی را برای کشت گیاه به صورت مصنوعی در نظر می‌گیرند. از مزایای آب کشت می‌توان به کشاورزی ساده‌تر به دلیل نبود خاک و علف هرز، حذف آفات خاک به دلیل حذف خاک، استفاده کمتر و بهینه از آب و تولید محصولات با ارزش غذایی بهتر به دلیل کنترل عناصر مورد نیاز گیاه اشاره نمود.

در یک مقیاس وسیع روش آب کشت از طریق کاشت بذر درون اسفنج توسط ربات و با سرعت زیاد صورت می‌گیرد، ولی در مقیاس‌های کوچکتر کشت به روش دستی انجام می‌شود. در کشور گلخانه‌های متعددی به این نوع کشاورزی روی آورده اند و به طور مستقیم و غیر مستقیم زمینه اشتغال هزاران نفر را فراهم نموده اند. در کشاورزی هیدروپونیک آلودگی خاک دغدغه گلخانه دار نیست، زیرا به ضدعفونی کردن خاک نیازی نیست و آب مدام در حال چرخش می‌باشد. همچنین در مصرف آب صرفه جویی شده و هزینه تولید کمتر می‌شود. گرفتن مشاوره از یک متخصص کشاورزی برای طراحی و ایجاد گلخانه هیدروپونیک می‌تواند بسیار موثر باشد.

 

 

لیکا نوعی دانه رس سبک منبسط شده می‌باشد که به نام‌های سبک دانه صنعتی یا پوکه صنعتی هم شناخته می‌شود. دانه لیکا دارای خواص زیادی مانند تخلخل بالا، فاقد آفات، طول عمر بالا، نفوذپذیری آب زیاد، قابلیت بازیابی، سبک بودن و … یکی از بهترین مواد نگهدارنده ریشه گیاه در تمام دنیا شناخته شده است.

 

 

ریشه گیاه در موادی با قطر بیشتر از ۳ میلیمتر مانند سنگ خارا، گدازه آتشفشانی، بازالت یا هر ماده غیر آلی قرار می‌گیرد؛ و آبیاری در آن به دو طریق لوله‌ای و سطحی انجام می‌شود.

 

 

در این روش ریشه گیاه به طور مستمر در محلول غذایی قرار داشته و گیاه از ناحیه طوقه خارج از آب قرار دارد و توسط قیم‌هایی مانند پلاستیک، چوب یا مقوا بالا نگه داشته می‌شود به عبارت دیگر گیاه به طور شناور روی سطح آب قرار می‌گیرد. کشت داخل لوله یک نوع کشت مایع است. روش کشت شناور از ساده‌ترین و کم هزینه‌ترین سیستم‌های هیدروپونیک جهت کشت سبزیجات به ویزه کاهو می‌باشد.

ریشه گیاه داخل ورمی کولیت مخلوط شده با مواد معدنی قرار می‌گیرد.

 

 

این روش به تجهیزات پیشرفته‌ای احتیاج دارد و در آن ریشه گیاه در محیطی اشباع شده از قطرات آب و مواد غذایی قرار می‌گیرد.

 

 

این روش بیشتر جهت تولید گیاهان زینتی کاربرد دارد.

 

 

 

پرلیت بافت شیشه‌ای دارد و به خاطر همراه داشتن آب، اشکال کروی در آن به وجود آمده است. میزان آب همراه با پرلیت حدود ۲ تا ۵ درصد می‌باشد. پرلیت بستری مناسب برای کاشت گیاه و رشد و پرورش بذر فراهم می‌کند.

 

گلخانه هیدروپونیک این مزیت را دارد که بدون دخالت عواملی مانند فصل، محیط و شرایط آب‌وهوایی محصولات طی برنامه‌ای منظم و مستمر در سالن‌ها به تولید می‌رسند؛ و حدودا بعد از یک ماه به مرحله برداشت خواهند رسید.

۱. ابتدا بذور را درون اسفنج ریخته سپس اسفنج‌ها را داخل صفحه‌های مسطح با روزنه‌های جدا از هم قرار می‌دهند. بعد از گذشت دو روز جوانه‌ها از روزنه بیرون خواهند آمد.

۲. این بذور جوانه زده به سالن کشت بذور منتقل شده تا رشد کنند. (حدود ۷ الی ۱۰ روز)

۳. برای تامین نور مورد نیاز گیاه از لامپ‌های سدیمی استفاده می‌کنند. به این صورت که لامپ‌ها طراحی چتر مانندی درند تا نور به طور یکسان به جوانه‌ها بتابد.

۴. در تایم‌های معینی از طریق مخزن آب و محلول غذایی را در اختیار جوانه‌ها قرار می‌دهند تا تغذیه شوند و رشد کنند. قابل ذکر است که هیچ خاکی استفاده نشده و آب را روی اسفنج‌ها می‌ریزند.

۵. در روش کاملا اتوماتیک برای گلخانه‌های هیدروپونیک دریچه‌های ویژه تهویه هوا در نظر گرفته شده تا دی اکسید کربن موجود در داخل سالن را تهویه کند.

۶. بعد از اینکه بذور رشد یافتند اسفنج‌ها را حدود ۲ سانتی متر مربع به اندازه ساقه گیاه برش داده سپس داخل صفحه‌های مشبک مخصوص قرار می‌دهند و بعد از شستشو به سالن کشت منتقل می‌شوند.

۷. گیاه در طی رشد بزرگتر شده و آب و مواد غذایی مورد نیازش از طریق صفحه مشبک به روش اسپری در اختیار گیاه قرار داده می‌شود.

۸. در مجموع بعد از ۱۰ روز مجدد گیاه را از صفحه مشبک بیرون آورده و به صفحه مشبک دیگری که جادارتر باشد منتقل می‌کنند.

۹. صفحات به شکل عمودی و پشت سرهم قرار گرفته و از فضای خالی بین دو صفحه برای قرار دادن آب و مواد غذایی مورد نیاز گیاه از طریق لوله و اسپری نمودن، استفاده می‌کنند.

۱۰. در این روش ریشه‌ها در معرض هوا بوده و بهتر از زمانی که داخل خاک هستند اکسیژن را جذب می‌کنند؛ و این موضوع روند رشد گیاه را تسریع می‌بخشد.

۱۱. در طی روز گیاهان را در معرض باد ملایم قرار داده تا وضعیتی مشابه محیط طبیعی پیدا کند. این عمل رشد چند برابری گیاه را در پی دارد.

این روش به تخصص بالایی نیاز دارد و در برخی از سیستم‌ها ریشه در منبع آب کوچکی قرار گرفته و تنها محلول غذایی به ریشه در تایم مشخصی اسپری می‌گردد. در ضمن این نکته حائز اهمیت است که در اسپری کردن هیچ توقفی نباید صورت گیرد چرا که ریشه با محدودیت آب و مواد غذایی روبرو خواهد شد. در پایان از معایب کشت هیدروپونیک، می‌توان به این مورد اشاره کرد که به سرمایه گذاری و صرف هزینه بالا نیاز دارد.